TEMEL BİLGİSAYAR EĞİTİMİ
http://www.alieskici.com
Ali Eskici
Bu belge eğitim amacıyla web site ziyaretçilerime sunulmuştur. Her türlü bilgisayar eğitiminizde isim ve site adresimi kullanabilirsiniz.
Bilgisayar Nedir?
Bilgisayar kelimesi, İngilizce ‘Computer’ (işlemci, işlem yapar) teriminin Türkçe karşılığıdır. Bilgisayarın hem bilgi sayar hem de verilen bilgiler üzerinde işlem yapıp sonuç üreten bir aygıt olmasına rağmen dilimizde bu adı almasının nedeni ilk zamanlarda bu aygıtın daha çok bilgi depolamak ve onu gerektiğinde almak amacıyla kullanılmış olmasıdır. Ancak bu aygtın yaptığı her şeye kontrol edilen bir bilgi akışı gözüyle bakarsak -ki teorik olarak bu mümkündür- ‘bilgisayar’ bileşik ifadesi doğrudur. Çok çeşitli amaçlarla bilgisayarlar tasarlanmıştır. Görünümleri ve özellikleri farklı çok çeşitli sistemler vardır. Seminerimizde bilgisayar diye tanımladığımız aygıt; evlerde genel olarak kullanılan; tek işlemcili, tek anakartlı, başka bir bilgisayara internet dışında bağlanmayan kişisel bilgisayarlardır.
Bir anda sayılamayacak kadar çok işlemsel yeteneği olan bilgisayar basitçe iki kısımdan oluşur: Donanım ve yazılım. Donanım; bilgisayarın tüm fiziksel yapısıdır. Yazılım; donanım üzerinde çalışan ve onu çalıştıran, kullanıcının isteklerini yerine getiren, kullanıcı ile iletişimi sağlayan program sistemidir. Donanım ve yazılım da kendi içlerinde tanımlara sahiptir:
Donanım: Bir bilgisayarın ekranı (bilgisayar monitorü), kasa, klavye ve fare cihazlarının tümü bir aradaysa basitçe bir bilgisayar görmüş oluruz. Genel olarak tüm ev bilgisayar kullanıcıları ya da bireysel bilgisayar (pc) kullanıcılarının bilgisayarı bu temel yapıdadır. Donanımın bazı parçaları da kendi içinde alt kısımlara ayrılır. Örneğin bilgisayarın kasasında bulunanlarla ilgili olarak bahsedilirken; anakart, anabellek (RAM), disk (hard disk ya da ROM), disket v.s gibi terimler kullanılır.
Yazılım: Kabaca işletim sistemi ve diğer programlar olarak ikiye ayırabiliriz. İşletim sistemi ise gelişmiş ve giderek karmaşıklaşan bir program sistemidir. İşletim sistemi bilgisayar tanımı içindedir; var olması zorunludur.
Bir bilgisayarın çalışması çok kabaca şöyledir: Güç düğmesine basıldığında sistem çalışabilmek için gerekli yazılımları ana belleğe yükler ve yapılması gereken otomatik işlemler varsa onları yapar, donanımın gerekli parçalarını çalıştırır. Fareyi, klavyeyi, monitörü, kasadaki diğer parçaların çalışması ve görevlerini yapabilmesi için gerekli bilgileri onlara gönderir. Sonra da ana sistem bunların yaptığı işlemler sonucundaki üretimlerini işletim sisteminin kurallarına göre kullanıcıyı ilgilendiren kısımlarını çıkış aygıtlarına diğerlerini de ilgili parçalara aktarır. Göründüğünden ve anlatılabileceğinden çok daha karmaşık olan bu sistemin yaptığı tüm bu ilk ve süreğen işlemleri bir insan olarak siz kendinize uyarladığınızda benzerliği görüp belki de şaşıracaksınız. Uyandığımızda bilincimiz biz farkında olmadan; adımızı, kim olduğumuzu, yaşadığımız yeri, evdeki insanları, tanıdıklarımızı, yapmamız gereken işleri v.s hatırlamamızı, düşünebilmek için gerekli tüm temel bilgilerimizi ve yeteneklerimizi kullanmamızı sağlayan diğer bilgilerin bilincimize çağrılmasını sağlayan bir merkezi sinir sistemine (beyin <=> pc’de bios) sahibiz.
İşletim sistemleri amaca ve kullanıcıya yönelik olarak çok sayıdadır. Bunlardan en yaygın olanı Windows’un temel bileşenlerinden bazıları basitçe anlatılacak.
WINDOWS İŞLETİM SİSTEMİ VE TEMEL KULLANIM BİLEŞENLERİ
Windows işletim sistemi görsel kullanım amacıyla tasarlanmıştır. Bu nedenle adından da anlaşılacağı gibi bu işletim sisteminde tüm programlar ve belgeler üzerindeki tüm işlemlerin kullanıcı ile iletişimi pencerelerle yapılır. Görünümün birçok özelliği kullanıcının zevkine göre değiştirilebilir. Başka programlarda da geçerli olabilen bu özelliğe; özelleştirme denir.
Bundan sonraki tüm ifadeler ve terimler Windows işletim sistemi ve onun kullanıldığı bilgisayar ile ilgilidir. Görünüm özellikleriyle verilen bazı bilgiler de sistem ilk kurulduğunda var olan -özelleştilmemiş- standartları (tekbiçim) temel alır.
Windows Sistemi’nde Kullanılan Terimler
Tıklama: Farenin sağ ya da sol tuşunun bir kez basılıp bırakılmasıdır.
İmleç: Fare hareket ettirildiğinde ekranda da gezinen şekildir. Çeşitli alanlarda şekli değişebilir. Örneğin yazı alanlarından geçerken şekli I harfine benzer.
Belge: Yazı, resim türünden bilgilere denir.
Klasör: İçinde belgelerin, programların bulunduğu alanlardır. Standart Windows görünümünde sarı renkli, bir klasör şeklindedir. Bir klasörün içinde aynı veya farklı adlı başka klasörler bulunabilir. Böyle olursa buna; hiyerarşik (aşamalı) klasör sistemi denir. Şekil olarak; bir ağacın dallarına benzetebilirsiniz. Bir dalın ardından başka bir dal gelir ve başka bir dala gitmek için önceki dala geçmek gerekir. Sistemde klasörlerin bulunduğu her yerde de aynı mantık geçerlidir.
Dizin: İlgili birimlerdeki (disk, disket) her bilgiyi üzerinde bulunduran kayıt ortamının kayıt alanlarına denir. Disk (hard disk) C: ile belirtilir. Bu kök dizindir. Dizinlerin yapısı da ağaç dalı şeklindedir. Windows’ta bunlara -kök dizin dışında- klasör denilir. Ancak dizin daha kapsamlı bir ifadedir; kök dizin bir klasör değildir ama bütün klasörler bir dizindir. Tüm bu yapıyı bir ağaçla eşleştirebilirsiniz. Ağacın gövdesi bir dal değildir ama bütün dallar bir sonraki dal için bir gövdedir.
Simge: İkon da denir. Programları veya belgeleri isimleriyle ifade eden, tıklandığında bunları çalıştıran ve ilgili bazı işlemlerin (kopyalama, taşıma, otomatik çalıştırma) yapılmasını sağlayan küçük resimlerdir. Seçili görünüme göre küçük veya büyük, belge isminin solunda veya üstünde olurlar.
Kısayol simgeleri veya kısayollar: Bu simgelerin sol alt kısmında küçük siyah kıvrık bir ok işareti bulunur. Bu simgeler, programın veya belgenin yerinin nerede olduğunu sisteme bildiren adreslerdir. Belgeyi kopyalamak yerine onun böyle bir simge adresini oluşturmak gereksiz hafıza kullanımını önler.
Masaüstü: Bilgisayar açıldığında gelen görünümdür. Görünüm yerine ekran ifadesini kullanacağız. Bu ekranda simgeler ve alt kısımda da görev çubuğu bulunur. Tüm bunların en arkasında da Arka Plan ya da Art Alan bulunur. Görev çubuğunun üzerinde; Başlat tuşu, hızlı başlat bölümü, belge ve programlar açıldığında onları ifade eden tuşlarının yerleşebileceği geniş bir alan, sağında varsa otomatik olarak çalışan programların küçük simgeleri ve saat bulunur.
Menü: Belgeler ve programların pencerelerinde genellikle üst kısımda yer alan komut seçeneklerini içeren açılır listelerdir. Bunlar üzerine gelip fare ile tıklanırsa ilgili işlem yapılır. Menülerdeki bir komut yerine getirilebilecek durumdaysa siyah renktedir, bir komut yapılamayacaksa menüde mat ve gömülü olarak görünür. Hiyerarşik menü sisteminde tıpkı klasörlerde olduğu gibi dallanmış bir yapı vardır. Bu tip menülerin seçeneklerinin sağ yanında bir sağa yönlü üçgen ok işareti bulunur. Bazı menüler ilgili yerlerde farenin sağ tuşuna basılarak açılabilir.
Farenin Kullanımı
Tutuş: Sağ elini kullanlar için; farenin bombeli kısmı avuç içine ve sol tuşunun üzerine işaret parmağı, sağ tuşunun üzerine orta parmak gelecek şekilde tutulur. Sol elini kullananlar için bu ifadelerin ve fare kullanımı için geçerli her ifadenin zıddı geçerlidir. Ayrıca bu, sistemden de ayarlanabilir. Bu seminerdeki fare ile ilgili her anlatılan sağ elli kullanım içindir.
Hareket çalışması: Fareyi tutarken masanızda gezindirin, ekrandaki imlecin de uygun olan hareketini izleyin. Masanızda fareyi sürükleyecek yeriniz kalmazsa fareyi kaldırıp geniş bir alana koyun ve denemeye devam edin. Ekrandaki fare imleci ancak farenizi masanızda sürükledikçe hareket edecektir.
Tıklama: Farenin tuşlarından birine basılmasıdır. Ayrıca belirtilmedikçe tıklama; bir kez sol tuşa basmak demektir. Çift tıklama farenin sol tuşuna arka arkaya iki kez çabucak basmaktır.
Menülerin açılması ve komutların verilmesi, tuşlara basılması daima tek tıklamanın geçerli olduğu yerlerdir.
Sol tuşla yapılan işlemler: Pencerelerin üst kısmındaki menüleri açmak, menü komutu vermek, program veya belge açmak, simgeleri seçili duruma getirmek, simgeleri sürüklemek.
Program veya belge açmak:
Programlar çalıştırılır veya belgeler açılır. İlgili simge üzerine fare imlecinin ok şeklinin ucu bulunacak halde getirilir. İmleç yerinden kımıldatılmadan sol tuşa art arda iki kez tıklanır.
Menüleri açmak:
Menünün üzerine gelinir ve tıklanır.
Simgeleri seçmek:
Simgenin üzerine gelinir bir kez tıklanır.
Sürüklemek:
Bir simgenin üzerindeyken sol tuşa basılı tutarak simgeyi istenen yere doğru hareket ettirmektir. Masaüstünde boş alanlarda deneyiniz; simgeleri boş alanlara doğru sürükleyiniz.
Sağ tuşla yapılan işlemler: Hızlı menüleri açmak, yardımcı işlemleri yapmak, sürüklemek.
Değişik pencerelerde ve ortamlarda sağ tıklama ile menülerin açıldığını görünüz. Sürükleme işlemini masaüstünüzde bu kez sağ tuşla yapınız. Program ve belgeleri sağ tuş ile açılan menüden açmayı deneyiniz.
Programları veya Belgeleri Açmak
Programlar veya belgeler varsa masaüstündeki simge veya kısayollarına çift tıklanarak, bulundukları klasöre ulaşılarak veya onların varsa başlat tuşundaki seçeneklerinden açılabilir.
Bir programı açmak; onu çalıştırmak demektir, bir belgeyi açmak ise; o belge üzerinde işlem yapabilecek uygun bir programın çalışarak belgeyi kullanıma sunmasıdır.
Başlat tuşu: Fare imlecini başlat tuşunun üzerine getirin ve tıklayın; başlat menüsü açılır. Burada; Windows Update dışında; Programlar, Belgeler, Ayarlar, Bul, Yardım, Oturumu Kapat, Bilgisayarı Kapat gibi seçenekler standarttır. Başlat tuşu ile açılan ana menü hiyerarşik yapıdadır. Fare ile üzerlerine gelin ve nasıl açıldıklarını görün.
Program ve belgelerin açılmasının bir diğer yolu da Windows Gezgini’ni kullanmaktır. Açıldığında başlığında “Araştırılıyor - C:\” ifadesi bulunan bu araç ile Windows’daki kayıt alanlarıyla ilgili olan diğer tüm işlemler de yapılabilir. Bu aracın ana penceresinin sol yanındaki küçük pencerede kayıt ortamları ve içerilerindeki klasörler hiyerarşik (dallı) yapıda, sağ pencerede ise her klasör veya kayıt oramının içeriği bir alt düzeyde gösterilir.
Pencereler, Elemanları ve Pencere İşlemleri
Belgelerim klasörünü açalım. Ekranın önceki halinden farklı olan her noktasındaki bu yeni alanın tümüne birden pencere denir. Tıpkı evimizdeki pencerelerin her birinden farklı bir görünüm olması gibi, her belgenin de kendine has penceresi vardır. Pencerelerin elemanları ve görevleri şunlardır:
Başlık çubuğu: Pencerenin en üst kısmındadır. Koyu mavi (lacivert) zemin üzerine; pencerenin küçük simgesi, adı ve en sağında da üç küçük tuş bulunur. Bu pencere canlıdır. Eğer pencere ekranı kaplamamışsa; yazı veya lacivert alanda farenin sol tuşu basılı tutulurken pencere ekranda veya gerekirse bir bölümü ekran dışında kalabilecek şekilde istenen yere sürüklenebilir. Bu çubuk üzerinde pencerenin genel menüsü sağ tıklanarak açılabilir. Sağdaki üç tuştan üzerinde çizgi şekli olan soldakine tıklanırsa pencere görev çubuğunda sadece tuşu kalacak şekilde açık kalır; yalnız ekranda görüntülenmez. Ortadaki tuşa tıklanırsa ekranı kaplar, tekrar tıklanırsa önceki boyutuna ve konumuna döner. Tam ekranda pencere sürüklenmez. Sağdaki üzerinde X işareti bulunan tuş pencereyi kapatır.
Menü çubuğu: Başlık çubuğunun altında penceredeki işlemlerin yapılmasını sağlayan tüm seçenekleri hiyerarşik olarak barındıran kısımdır.
Araç çubuğu: Menü çubuğunun altında menülerdeki bazı işlemlere çabuk ulaşabilmek için tasarlanmış kısımdır.
Adres çubuğu: Pencere içeriğinin bilgisayarın hangi kayıt ortamındaki belge veya programa ait olarak bulunduğu bilgisini veren kısımdır.
Pencere boyutlandırmak: Başlık çubuğuna çift tıklanırsa pencere, ‘ekranı kapla’ veya ‘önceki boyut’ durumlarından birini alır. Başlık çubuğunda sağ taraftaki küçük tuşlardan ortadaki de aynı işlemi yapar. Pencere ekranı kaplamamışsa; imleci pencerenin kenarlarına veya köşelerine yaklaştırdığınızda çift yönlü siyah bir ok görülür. Sol tuşa basılı tutarken fareyi hareket ettirip tuşu bıraktığınızda pencere boyutlandırılmış olur.
WordPad Programı’nın Kullanımı
Başlat tuşuna tıklayın, Programlar seçeneğinden, Donatılar üzerine gelin. Donatılar seçeneğinden açılan üçüncü hiyerarşik menüde WordPad seçeneğine tıklayın.
Açılan pencere WordPad kelime işlemci programıdır. Basit bir yazılı ve resimli belge oluşturup istenirse yazıcıdan çıkarmayı veya bilgisayarın bir kayıt ortamına kaydetmeyi sağlar. Burada aktarılacak bilgiler şunlardır:
> Menülerden, Dosya\Aç, Kaydet – Düzen\Kes, Kopyala, Yapıştır, Tümünü Seç – Ekle\Tarih Saat – Görünüm\
> Araç çubuğundaki tuşlar ve görevleri
> Biçim çubuğundaki elemanlar ve görevleri
Klavyedeki tuşlar ve görevleri
1.İşlev tuşları : Klavyenin en üst kısmında F1 den F12’ye kadar devam eden fonksiyon tuşlarıdır kullanılan yazılıma göre işlevleri değişir.
2.Yazı tuşları : Sayı, harf ve noktalama işaretlerinden oluşan tuşlardır.
3.İmleç kontrol tuşları : Dört ayrı yöne gitmeyi sağlayan sağlayan dört adet tuştur.
4.Özel amaçlı tuşlar : Açılan pencereyle ilgili değişik özellikler ve işlemler için kullanılan tuşlardır. Bu tuşlar şunlardır;
Shift : İki amaca yönelik kullanılır. Birincisi tuşların üsk kısımlarında bulunan karakterleri kullanılır, ikincisi ise küçük harf modunda iken büyük harf yazmak için kullanılır.
Caps Lock : Büyük veya küçük harf moduna geçmek için kullanılır.
Num Lock : Klavyenin sağındaki sayısal tuşları kullanmayı sağlar. Num Lock tuşu yanarken rakamlar kullanılır, sönükken ok tuşları kullanılır.
Alt : Shift tuşuna benzer bir kullanıma sahiptir, tuşların alt kısımlarındaki karakterlerin kullanılmasını sağlar.
Ctrl : Kontrol tuşudur, yazılımlara göre özellik taşır. Örneğin ; bir çok yazılımda Ctlr+S : dosyayı kaydeder, Ctrl+P; dökümanı yazıcıya gönderir .
Enter : Çoğu yazılımda bir işlevi yerine getirmek için kullanılır, bazı yazılımlarda ise yazı yazarken alt satıra geçmek için kullanılır.
Tab Tuşu : İmleci belirli sayı karakter atlayarak ilerlemesini sağlar. Bazı yazılımlarda atlanacak karakter sayısı ayarlanabilir.
Del Tuşu : Birçok yazılım programında imlecin üzerinde bulunan karakteri siler.
Backspace (Geriye sil) : İmlecin solundaki karakteri silmeye yarar.
Boşluk Tuşu (Space bar) : Bir çok yazılımda iki karakter arasında boşluk bırakmaya yarar, bazı yazılımlarda araya satır ekleme modunda değilse üzerinde bulunulan karakteri siler.
Insert (ins,araya karakter ekleme) : Çoğu yazılım programlarında araya karakter ekleme modu için kullanılır.
Esc : Çoğu yazılım programında bulunulan pencereden çıkmaya yarar. Diğer ortamlardan bazılarında ise yapılacak işlemi iptal eder.
Break : Tek başına anlamı yoktur, DOS yazılımlarında Ctlr tuşu ile birlikte kullanılırsa çalışılan yazılımdan kurtunulmasını sağlar.
Pause (beklet): Bazı yazılımlarda ekranda hareket etmekte olan kısımları dondurmaya yarar.
Home : Bazı yazılımlarda satır başına gidilmesini sağlar.
End: Bazı yazılımlarda satır sonuna gidilmesini sağlar.
PgUp (Sayfa Yukarı) : Bazı yazılımlarda imleci bir sayfa yukarı taşır.
PgDn (Sayfa Aşağı) : Bazı yazılımlarda imleci bir sayfa aşağı taşır.
PrtSc : Bazı yazılımlarda ekrandaki görüntüyü yazıcıdan döker veya ekrandaki görüntüyü hafızaya saklar.
Şimdi aşağıdaki yazıyı içerik ve şekil olarak aynen yazalım. Farenizle birlikte klavyenizi de kullanınız.
GELECEĞİN İNSANI
Yazan: Ali Eskici
Medeniyetin gelişimi ile birlikte hemen her alanda yeni bir kişilik gereksinmesi doğmuştur. Bilgisayar teknolojisinin yaygınlaşması ile bu gereklilik kendini güçlü bir şekilde hissettirmiştir. Çağdaş uygarlığın bireyin uyumu ve güvenliği için ona sağladıklarından sonra ondan da istedikleri vardır. Bu istekler zamanla artmıştır ve artacaktır. Geleceğin insanı diye tanımlayabileceğimiz insan şu özelliklere de sahip olmalıdır:
* Yoğun işlemler yapabilecek derecede aklını kullanabilen.
* Alanında çok bilgili olduğu gibi ilgili diğer alanlarda da derin bilgiye sahip olan ve bunları yeni bilgilere ulaşabilecek şekilde sentezleyebilen.
* Zamanını iyi planlayabilen.
* Yeteneklerini uygun ortamlarda ifade edebilen.
* Kendini ve başkasını yüksek kesinlikle ve doğrulukla tanımlayıp duygu ve düşüncelerini yaşamında uygun şekilde değerlendirebilen.
<Adınız Soyadınız>
<Günün Tarihi>
Bu metin yazıldıktan sonra WordPad’de yapılacak diğer işlemler; kesme, kopyalama, bulmadır. Daha sonra belge kullanıcının kendi ismiyle Belgelerim klasörüne kaydedilecektir. Belgeyi kayıt edildikten sonra yeni bir belge açınız. WordPad’i kapatmadan kaydedilen belgeyi açınız.
Klasör oluşturma, Kesme, Kopyalama, Silme işlemleri
Klasör oluşturma: Masaüstünüzde boş bir alana (imleç bir simge ya da görev çubuğu üzerinde olmamalı) sağ tıklayın. Açılan menüde ‘Yeni’ seçeneği üzerine gelin, bu seçenek üzerinden yan menüye geçin, en üstteki ‘Klasör’ seçeneğine tıklayın. ‘Yeni Klasör’ ismiyle seçili metne kendi adınızı yazın ve Enter tuşuna basın.
Kesme: Bir belgenin üzerinde sağ tıklayıp menüden Kes tıklanır ve hemen ardından başka bir ortamda yine sağ tıklanıp sonra Yapıştır’a tıklanırsa belge oraya taşınmış olur.
Kopyalama: Kesme’deki aynı işlemler geçerlidir. Farkı; belgenin taşınması değil kopyalanmasıdır.
Silme: Bir belge veya klasörün üzerinde sağ tıklanırsa Dosya Silinmesini Onayla iletişim penceresi açılır. Evet tuşuna basılırsa dosya Geri Dönüşüm Kutusu’na gönderilir.
Geri Dönüşüm Kutusu: Geri dönüşüm kutusunun dönüştürdüğü şey silinen herşeyin hala işgal ettiği disk alanının başka işlerde kullanılmak üzere düzenlenmesidir. Bunun için Dosya menüsünden ‘Geri Dönüşüm Kutusunu Boşalt’ tıklanmalıdır. Bu tek bir belge için de yapılabilir. Geri Dönüşüm Kutusu’nda bir belge üzerine sağ tıklanıp Geri Al tıklanırsa o belge daha önce silindiği yere tekrar kullanılabilmek üzere taşınır.
Belge veya Klasör Bulmak
Başlat menüsünde Bul seçeneğinden ‘Dosyalar ve Klasörler’ tıklanarak açılan pencerede Ad kısmına aradığımız belgenin/klasörün tam ismini veya isminin bir bölümünü yazarız. Şimdi Bul tuşuna bastığımızda adında belirttiğimiz parça bulunan tüm belge/klasörler gösterilir.
Alıştırma Saati
Şimdi son öğrendiklerimizle ilgili işlemleri yapalım. Belgelerim klasörüne az önce kendi isminizle kaydettiğiniz WordPad dosyasını bulun ve onu masaüstünüzde kendi isminizle oluşturduğunuz klasöre taşıyın. Daha sonra klasörünüzdeki belgeyi silin. Geri Dönüşüm Kutusu’nu açıp silinen belgenizi geri alın.
Başlat menüsünü açın ve Bul seçeneğinden Dosyalar ve Klasörler’e tıklayın. WordPad ile yazdığınız yazının ismini arattırın. Listeden ona çift tıklayın, kendi belgeniz olduğunu görün. Belgenizi açan programı kapatın.
Açık olan tüm pencereleri kapatın. Masaüstünüzde kendi isminizle oluşturduğunuz klasörü silin.
Ali Eskici
08 Aralık 2002 Pazar
(Bu belge eğitim amacıyla web site ziyaretçilerime sunulmuştur.)
Bilgisayar Temel Eğitimi – Ali Eskici - 2003
http://www.alieskici.com |
